Zagrożone języki Ameryki Południowej
region Andyjski

Region

• Ekwador, Peru, Boliwia, płn. Chile, płn.-zach. Argentyna
• Jeden z najbardziej złożonych lingwistycznie obszarów świata
• Ok. 100 rdzennych języków wciąż żywych w samych Andach Centralnych

Dwa „wielkie" języki

• Keczua — 7–10 mln mówiących, 6 krajów
• Ajmara — ok. 2 mln mówiących (Boliwia, Peru, Chile)

Diagnoza UNESCO (Haboud 2010)

„Ogólna tendencja dla wszystkich języków w regionie to stała regresja — nawet jeśli niektóre języki są nadal używane przez młode pokolenia."

Skala zagrożenia

• Dziesiątki języków — zagrożone lub wymierające
• Kilka — wymarło w XX w.
• Wiele odmian keczua — dzieci przestają je przejmować

Czynniki historyczne

• Podbój hiszpański (XVI w.) — język władzy, prawa, kościoła
• Kopalnie Potosí: mieszanie społeczności → keczua jako lingua franca wypierała języki mniejsze
• „Keczuanizacja" gór Peru — XVII–XIX w.
• Celowy brak piśmienności rdzennych ludów

Czynniki współczesne

• Dominacja hiszpańskiego w edukacji, administracji, mediach, rynku pracy
• Migracja ze wsi do miast — ekonomiczny przymus przejścia na hiszpański
• Stygmatyzacja: języki rdzenne postrzegane jako „zacofane", „bez gramatyki"
• Brak materiałów edukacyjnych i wykwalifikowanych nauczycieli
• Globalizacja i internet — przewaga hiszpańskiego w przestrzeni cyfrowej

Scenariusz pesymistyczny

• Chipaya, Kawki, Leko, Kallawaya — bez radykalnej interwencji znikną w ciągu 1–2 pokoleń
• Utrata języka jest asymetryczna: łatwo stracić, bardzo trudno odtworzyć
• UNESCO: „Utrata języka nieuchronnie prowadzi do zaniku niematerialnego dziedzictwa — rytuałów, tradycji ustnych, wiedzy o przyrodzie"

Szansa dla keczua i ajmara

• Miliony mówiących → trudne do całkowitego wykorzenienia
• Korzystna polityka w Boliwii i Peru dała wzrost liczby mówiących w niektórych rejonach
• Ruchy rdzennych ludów coraz silniejsze politycznie

Ale nawet tu ostrzegają

• Dialekty keczua bywają wzajemnie niezrozumiałe → planowanie językowe utrudnione
• Ogólna tendencja w regionie — stała regresja (Haboud)

Polityka państwowa

• Boliwia (Konst. 2009) — 36 rdzennych języków oficjalnych; urzędnicy muszą znać co najmniej jeden; stopa analfabetyzmu spała do 2,9%
• Peru — keczua i ajmara współoficjalne na obszarach, gdzie dominują; ustawa z 1975 r. zrównała keczua z hiszpańskim (formalnie)
• Ekwador — bilingwalna edukacja interkulturalna (EIB) na szczeblu krajowym

Działania społeczne

• Ruchy rdzenne: ECUARUNARI (Ekwador), CENAQ / CONAMAQ (Boliwia)
• Audycje radiowe w keczua i ajmara (Radio La Cruz del Sur, Radio Runasimi)
• Projekty dokumentacji językowej (m.in. Fundacja Hansa Rausinga od 2002)
• Programy nauczania języka w rodzinie i wspólnocie
• Chipaya: program nauczania w szkole lokalnej w Santa Ana de Chipaya

Strukturalne luki we wdrażaniu

• Prawo istnieje, realizacja jest słaba — brak nauczycieli, podręczników, funduszy
• W Peru urzędnicy państwowi nie mają obowiązku znać żadnego języka rdzennego (inaczej niż w Boliwii)
• Języki rdzenne nieobecne w sądach i służbie zdrowia — mimo formalnych gwarancji

Presja społeczna i ekonomiczna

• Rodzice zachęcają dzieci do mówienia po hiszpańsku dla awansu społecznego
• Starsze pokolenia niekiedy odmawiają mówienia do dzieci w keczua
• Boliwijscy imigranci keczua w Argentynie uczęszczali na kursy, by pozbyć się akcentu

Aktywne wykluczenie — historia

• Program przymusowych sterylizacji w Peru, 1996–2001 (rząd Fujimoriego): ok. 270 000 kobiet i 22 000 mężczyzn — niemal wyłącznie społeczności keczua i ajmara; sterylizacje przeprowadzane pod przymusem, często w niebezpiecznych warunkach medycznych
• Nie była to polityka językowa, ale bezpośrednio uderzała w biologiczne i kulturowe trwanie wspólnot

Globalizacja

• Internet i media cyfrowe — dominacja hiszpańskiego
• Muzyka, telewizja — presja ujednolicenia kulturowego

🌊 Uru-Chipaya — „dzieci jeziora"

Lud Uru tradycyjnie żył na trzcinowych pływających wyspach Titicaca. Sąsiedzi uważali ich za odrębny gatunek — „ludzi wody". Chipaya i Uchumataqu to ostatnie żywe języki tej rodziny, historycznie powiązanej ze środowiskami wodnymi.

👑 Puquina — być może język Inków

Niektórzy badacze uważają, że puquina (a nie keczua) była pierwotnym językiem dynastii inkaskiej i ludu Tiahuanaco. W XVI w. Hiszpanie uznali ją za jeden z trzech „języków generalnych" Peru. Dziś zostały po niej tylko nazwy geograficzne i kilka stron tekstów religijnych z 1607 r.

🔐 Kallawaya — sekretny język uzdrowicieli

Uzdrowiciele Kallawaya z Charazani (Boliwia) używają na co dzień ajmara i hiszpańskiego, ale utrzymują tajny język — przekazywany wyłącznie z ojca na syna — kodujący wiedzę o tysiącach roślin leczniczych. Fundament słownictwa pochodzi z wymarłej puquiny. Kallawaya figuruje na liście UNESCO niematerialnego dziedzictwa (2008). Wielu badaczy uważa, że wkrótce zniknie.

📻 Keczua od Kolumbii po Argentynę w eterze

Audycje krótkofalowe „Głosu Andów" (La Voz de los Andes, Ekwador) w keczua są słyszalne i zrozumiałe — mimo różnic dialektalnych — od płd. Kolumbii przez Ekwador, Peru i Boliwię aż po Santiago del Estero w Argentynie.

🎓 Pierwsza europejska obrona doktoratu w keczua

2017 r., Sewilla (Univ. Pablo de Olavide) — Carmen Escalante Gutiérrez obroniła pierwszą w Europie pracę doktorską w języku keczua.